Azerbaycanda Idman Statistikasini Anlamaq – Elo, xG ve Diger Keyfiyyet Olculeri

Idman mueyyenlerini ve komandalarin performansini qiymetlendirmek ucun artiq sadede hesablardan daha coxuna ehtiyac var. Mueasir analitika, oyunun daha derin anlasilmasini temin eden muxtelif riyazi modeller ve metrikler teklif edir. Bu metrikler, Azerbaycanda da getdikce daha genis istifade olunur, xususen futbol ve serkerde oyunlarinda. Bu rehberde, Elo reytinq sistemi, Gozlenilen Qollar (xG) ve diger "keyfiyyet" olculerinin esaslarini, onlarin nece hesablandigini ve Azerbaycan idman medeniyyetinde onlarin nece tefsir edileceyini addim-addim izah edeceyik. Bu sistemlerin mahiyyetini anlamaq, meselen, pinco az kontekstinde deyerlendirmeleri daha yaxsi basa dusmeye komek ede biler.

Elo Reytinq Sistemi – Esas Prinsipler ve Tarix

Elo reytinq sistemi ilk defe 1960-ci illerde Amerikalı fizik-professor Arpad Elo terefinden serkerde oyunculari ucun hazırlanmışdır. Sistemin mahiyyeti, oyunçunun gucunu reqemsal bir reytinqle ifade etmek ve her oyundan sonra bu reytinqi, neticenin gozlenilenden ne qeder ferqli olduguna esaslanaraq yenilemekdir. Sistem getdikce digər rəqabətli sahəlere, xususən futbol, tennis ve basketbol kimi idman növlərinə de tətbiq edilməyə başlamışdır. Azerbaycanda serkerde federasiyaları ve idman analitikləri tez-tez bu sistemi istifadə edirler.

Sistemin iş prinsipi olduqca sadədir. Hər bir oyunçu və ya komanda müəyyən bir başlanğıc reytinq balı ilə başlayır. Oyun baş verməzdən əvvəl, hər iki tərəfin qalib gəlmə ehtimalı onların cari reytinqlərinin fərqinə əsasən hesablanır. Oyun bitdikdən sonra, faktiki nəticə (qələbə, heç-heçə, məğlubiyyət) ilə gözlənilən nəticə müqayisə edilir. Əgər oyunçu gözləniləndən daha yaxşı nəticə göstəribsə, onun reytinqi artır, daha pis nəticə göstəribsə isə azalır. Yenilənmənin miqdarı, oyunun əhəmiyyətindən asılı olan “K” əmsalı ilə tənzimlənir. For general context and terms, see NFL official site.

Elo Hesablamasının Praktiki Addımları

Bir misal üzərində sistemin necə işlədiyini göstərək. Tutaq ki, iki Azərbaycan futbol klubu var: A komandasının reytinqi 1500, B komandasının reytinqi isə 1450-dir.

1. Birinci addım: A komandasının qalib gəlmə ehtimalını hesablamaq. Formula belədir: E_A = 1 / (1 + 10^((R_B – R_A)/400)). Burada R_B B komandasının reytinqi, R_A isə A komandasının reytinqidir. Hesablayaq: R_B – R_A = 1450 – 1500 = -50. (-50)/400 = -0.125. 10^-0.125 ≈ 0.75. Deməli, E_A = 1 / (1 + 0.75) = 1 / 1.75 ≈ 0.57. Bu o deməkdir ki, A komandasının qalib gəlmə ehtimalı 57%-dir.
2. İkinci addım: B komandasının qalib gəlmə ehtimalı: E_B = 1 – E_A = 1 – 0.57 = 0.43 və ya 43%.
3. Üçüncü addım: Oyun başa çatır. Tutaq ki, A komandası qalib gəlib. Faktiki nəticə (S_A) qələbə üçün 1, heç-heçə üçün 0.5, məğlubiyyət üçün 0-dır. Burada S_A = 1.
4. Dördüncü addım: Yeni reytinqi hesablamaq. Formula: R_A_yeni = R_A_köhnə + K * (S_A – E_A). K əmsalını adi liqa oyunu üçün 20 götürək. Hesablayaq: R_A_yeni = 1500 + 20 * (1 – 0.57) = 1500 + 20 * 0.43 = 1500 + 8.6 = 1508.6 ≈ 1509. A komandasının reytinqi təxminən 9 xal artdı.
5. Beşinci addım: B komandasının yeni reytinqi. S_B = 0 (məğlubiyyət). R_B_yeni = 1450 + 20 * (0 – 0.43) = 1450 + 20 * (-0.43) = 1450 – 8.6 = 1441.4 ≈ 1441. B komandasının reytinqi təxminən 9 xal azaldı.

Bu hesablama göstərir ki, reytinq dəyişikliyi gözlənilən nəticə ilə faktiki nəticə arasındakı fərqə mütənasibdir. Gözləniləndən daha böyük qələbə daha çox xal qazandırar, gözlənilən məğlubiyyət isə daha az xal itirdər.

Gozlenilen Qollar (xG) – Futbolda Təhlilin Yeni Dili

Gozlenilen Qollar və ya qısaca xG, futbol oyununda yaranan fürsətlərin nə qədər yaxşı olduğunu və nə qədər qolla nəticələnmə ehtimalı daşıdığını qiymətləndirən bir statistik göstəricidir. Bu metrik, sadəcə vurulan və buraxılan qolların sayından daha dəqiq bir performans təhlili təqdim edir. Azərbaycan Premyer Liqasında da bu göstərici getdikcə daha çox istifadə olunur və komandaların hücum effektivliyini qiymətləndirmək üçün əhəmiyyətli bir vasitəyə çevrilir. For a quick, neutral reference, see VAR explained.

xG modeli, minlərlə tarixi futbol oyunundan toplanmış məlumatlara əsaslanır. Hər bir zərbə aşağıdakı amillər nəzərə alınmaqla təhlil edilir:

• Zərbənin vurulduğu məsafə və bucağı.
• Zərbənin hansı bədən hissəsi ilə vurulduğu (ayaq, baş, digər).
• Fürsətin yaranma şəkli (sərbəst vuruş, korner, normal oyun vəziyyəti).
• Hücumçu və müdafiəçilərin sayı və mövqeyi.
• Qapıçının mövqeyi və reaksiya imkanları.

Bu amillərin hamısı riyazi modelə daxil edilir və hər bir zərbə üçün 0 ilə 1 arasında bir ehtimal dəyəri təyin edilir. Məsələn, penalti zərbəsinin xG dəyəri təxminən 0.76-dır, yəni tarixi statistikaya görə penaltilərin 76%-i qolla nəticələnir. Uzaq məsafədən və dar bucaq altında vurulan bir zərbənin xG dəyəri isə 0.05 kimi çox aşağı ola bilər.

xG-ni Necə Hesablamaq ve Təfsir Etmək Olar

xG-ni anlamaq üçün onun praktiki hesablanmasına nəzər salaq. Tutaq ki, bir Azərbaycan klubunun oyununda üç açar fürsət yaranıb:

Fürsət Təsviri	Təxmini xG Dəyəri	Nəticə
Qapıya 6 metr, açıq mövqe, ayaqla zərbə	0.45	Qol
Penalti zərbəsi	0.76	Qapıçı xilas etdi
Cəza meydançası xaricindən uzaq zərbə	0.04	Top auta getdi

Bu oyun üçün ümumi xG (bütün fürsətlərin xG dəyərlərinin cəmi): 0.45 + 0.76 + 0.04 = 1.25. Bu o deməkdir ki, bu üç fürsət nəzərə alınmaqla, komanda orta hesabla 1.25 qol vurmalı idi. Lakin faktiki nəticə 1 qoldur (yalnız birinci fürsət qolla nəticələnib). Burada iki mühüm nəticə çıxarmaq olar:

• Komanda yüksək keyfiyyətli fürsətlər yarada bilib (ümumi xG 1.25 kifayət qədər yüksəkdir).
• Lakin, ikinci fürsətdə (penalti) qol vura bilməyib, bu da ya qapıçının yaxşı çıxışı, ya da zərbənin keyfiyyətsiz olması ilə əlaqədardır. Faktiki qollar (1) gözlənilən qollardan (1.25) az olduğu üçün, bu oyunda komandanın bitiriciliyi gözlənilən səviyyədən aşağı olub.

Uzun müddətli təhlildə, əgər bir komandanın vurduğu qolların sayı daim onun ümumi xG dəyərindən yüksək olarsa, bu, ya fövqəladə dərəcədə yaxşı bitiriciliyə, ya da müvəqqəti uğura işarə ola bilər. Əksinə, daimi olaraq xG-dən aşağı nəticə göstərən komanda, fürsətlərdən səmərəli istifadə edə bilmədiyini və ya qarşı tərəf qapıçılarının çox yaxşı çıxış etdiyini göstərir.

Digər Keyfiyyət Metrikleri ve Onların Birləşdirilməsi

Elo və xG ən məşhur metrikler olsa da, idman təhlilində daha çox göstəricidən istifadə olunur. Bu göstəricilər birlikdə istifadə olunduqda, komanda və ya oyunçunun performansı haqqında daha dolğun və dəqiq şəkil yaradır.

Futbol üçün digər vacib “keyfiyyət” metriklerinə aşağıdakılar daxildir:

• Gozlenilen Köməklik (xA): Bir oyunçunun ötürməsinin nə qədər qolla nəticələnmə ehtimalı olduğunu göstərir. Bu, kreativ oyunçuların həqiqi təsirini ölçmək üçün köməkçilərin sayından daha etibarlı ola bilər.
• Qazanılan Toplar (Tackles): Ancaq say deyil, həm də onların harada və necə edildiyi (məsələn, hücum yarımmeydanında) mühüm əhəmiyyət kəsb edir.
• Proqressiv Ötürmələr: Komandanı hücum mövqeyinə yaxınlaşdıran irəli ötürmələr. Bu, komandanın oyun qurma qabiliyyətini göstərir.
• PPDA (Hər Müdafiə Hərəkətinə Düşən Ötürmə): Komandanın presinq intensivliyini ölçür. Rəqibin müdafiə yarımmeydanında neçə ötürmə etməsinə imkan verildiyini göstərir. Aşağı PPDA dəyəri daha yüksək presinq təzyiqi deməkdir.

Bu metrikler Azərbaycan komandalarının oyun tərzini təhlil etmək üçün də tətbiq edilə bilər. Məsələn, bir komanda yüksək xG yaradırsa, lakin aşağı bitiricilik faizinə malikdirsə, problem hücumçuların formasında və ya rəqib qapıçıların performansında ola bilər. Ya da bir komanda aşağı Elo reytinqinə malik olsa da, yüksək PPDA və çoxsaylı qazanılmış toplar göstərirsə, bu, onun yüksək enerjili və təşkilatlı müdafiə oynadığını göstərir.

Azerbaycan Kontekstinde Metriklerin Tehlili

Azerbaycan idmanında, xüsusən də futbol və serkerdede, statistik analitikanın rolu getdikce artır. Yerli liqalarda toplanan melumatların keyfiyyeti ve miqdari artdigca, Elo, xG ve diger metriklerin tehlili daha deqiq ve faydali olur. Bu, texniki direktorlara, menecerlere ve hetta jurnalistlere komandalarin gucunu ve zeif cehetlerini obyektiv qiymetlendirmeye imkan verir.

Azerbaycan Premyer Liqasinda bir komandanin uğurunu tehlil ederken aşağıdakı amilleri nəzərə almaq vacibdir:

1. Oyunçuların keyfiyyəti və dərinliyi: Kiçik heyətlə çıxış edən komandalar mövsüm ərzində performans dalğalanmaları yaşaya bilər, bu da onların Elo reytinqinə təsir göstərər.
2. Oyun üslubu: Yüksək presinq ve sürətli keçid oyunu oynayan komandalar daha çox fürsət yarada bilər, lakin bu, eyni zamanda m

Bu üslub, müdafiəni açıq buraxmaq riskini daşıyır. Belə hallarda, qarşıdakı qol fürsətlərinin (xG) sayı həm komanda üçün, həm də rəqib üçün yüksək ola bilər. Bu, komandanın oyun tərzinin riskli olduğunu göstərə bilər.

Ümumilikdə, müasir metrik və modellər idman təhlilində daha dərin bir anlayış təmin edir. Onlar təkcə nəticələri deyil, həm də bu nəticələrin necə əldə edildiyini başa düşməyə kömək edir. Bu yanaşma Azərbaycanda idmanın inkişafına dəyərli töhfə verə bilər.

Statistik analitika idmanın təşkili və başa düşülməsini dəyişdirir. O, qərar qəbul etmə prosesini daha obyektiv və məlumat əsaslı edir. Gələcəkdə bu texnologiyaların daha da geniş yayılması gözlənilir.